در وصف اوصاف شهید حاج قاسم سلیمانی سخن فراوان است؛ و اگرچه بسیار از آن گفته و شنیده‌ایم، اما این بسیار بسیار گفتن‌ها، ممِل نبوده و تکرار مکررات نشده است؛ بلکه به‌عکس، هرچه می‌شنویم، بیشتر طلب می‌کنیم.

خبرت خراب‌تر کرد جراحت جدایی

چو خیال آب روشن که به تشنگان نمایی

سهل است که این نسبت را به خلق نیکو و رفتار خوش شهید سلیمانی برگردانیم، و بگوییم که از حسن خلق اوست که چنین در دل ملت جای باز کرده‌، و یا چون او یک شخصیت نظامی مقتدر بوده‌است، شهادتش چنین دل‌های همگان، از کوچک و بزرگ، زن و مرد و حتی فراتر از این مرزها را به جوشش و خروش درآورده. اما اگر بخواهیم قدم پیش‌تر نهیم و بیشتر این پدیده سترگ را به پرسش کشیم، باید بپرسیم که ریشۀ این اقتدار و خوب بودن در چه بود و از کجا بود؟! ما معمولاً جرأت پرسیدن چنین سؤالاتی را به خود نمی‌دهیم و به‌وقت سخن گفتن از شهید، به ذکر خاطرات او بسنده می‌کنیم. اما باید به‌خود جرأت پرسیدن داد؛ همان جرأتی که سعدی به‌وقت سخن گفتن از محبوب، به خود داد:

دوستان عیب کنندم که چرا دل به تو دادم

باید اول به تو گفتن که چنین خوب چرایی؟

این پرسشی است که استاد محمدتقی فیاض‌بخش در مقدمۀ کتاب خود موسوم به «شهید؛ رهیافتی به راز و رمز مقام شهادت» پیش چشم خوانندگان آورده‌اند و دوست‌داران شهید حاج قاسم سلیمانی را به پرسیدن این پرسش دعوت نموده‌اند:

«عامل اصلی قداست شهید و شور و خروشی که ریخته‌شدن خون او در دل‌ها ایجاد می‌کند، آیا تنها به واسطۀ مظلومیت و یا غم حادثۀ کشته‌شدن او در میدان نبرد است؟ اگر چنین است، پس چرا تلاطم امواجی که شهادت‌ها در قلب‌ها ایجاد می‌کنند متفاوت است؟ یا مسئله چیز دیگری است و مقامات و مراتب شهید و تأثیر او در عوالم ملک و ملکوت بسیار عمیق‌تر و پیچیده‌تر از این سخنان است، و خروش عالم خاکی شراره‌ای کوچک از ملکوت اعلاست؟»^[1]

شیخ اجل سعدی شیرازی که در پی خوبی و حُسنِ محبوب است، حالی نظیر حال ما دارد و از این رو التفات به سیر او برای ما آموزنده است. او به وقت پرسیدن از حُسن محبوب، به حسنی بالاتر و محبوبی والاتر توجه پیدا می‌‌کند؛

آن نه خالست و زنخدان و سر زلف پریشان

که دل اهل نظر برد، که سرّی است خدایی

دیدار حسنِ شهید هم از این سیر مستثنا نیست؛ چنانکه استاد فیاض‌بخش خود در پاسخ به پرسش‌های فوق چنین آورده‌اند:

«آنچه در حادثۀ شهادت شهید در عالم ملک و در دل‌های ما زمینیان رخ داده و می‌دهد، صرفاً انعکاسی است از عوالم بالا و جلوه‌ای است از خروش ملکوت و غوغای ملکوتیان؛ به‌قول حکیم متألّه میرفندرسکی:

چرخ با این اختران نغز و خوش زیباستی

صورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی

صورت زیرین اگر با نردبان معرفت

بر رود بالا همی با اصل خود یکتاستی»^[2]

چنانکه حسن محبوب سرّی خدایی است و باید اصلش را در توحید جستجو کرد، راه فهم حسنِ شهید هم از مسیر تلاش برای یافتن «توحید» شهید می‌گذرد. چون توحید شهید کشف شد، سرّ همه حسن و محاسن او نیز کشف می‌شود. شهید راستگو است، نه چون راستگویی «خوب» است، اهل انس با ایتام و فقرا است، نه چون این کار «خوب» است، اهل جهاد است، نه چون جهاد «خوب» است. او هرچه می‌کند برای رضای او می‌کند؛ خوب و بد، زیبا و زشت برای شهید، آن چیزی است که رضای مولی تعیین کند؛ آنچه که توحید تعیین می‌کند.

یکی درد و یکی درمان پسندد

یکی وصل و یکی هجران پسندد

من از درمان و درد و وصل و هجران

پسندم آنچه را جانان پسندد

روی این مبنا، تأمل در سیره عملی و حالات روحی شهید در اصل تأمل در طریق نیل به توحید و طریق محبت است. ما در احوالات و سیره عملی شهید تأمل می‌کنیم تا گره‌های ذهنی و قلبی‌مان نسبت به اصل سیروسلوک الی‌الله باز شود. پس نقل خوبی‌ها و محاسن شهید، صرفا یک خاطره‌گویی نیست، بلکه پی‌جویی یک پرسش و در اصل یک پژوهش توحیدی است. اگر می‌پرسیم که چرا شهید سلیمانی همه طوایف و اقشار را دوست می‌داشت، در واقع مشغول پرسیدن از چیز بالاتری هستیم؛ آن سوال بالاتر این است که «نسبت توحید با مودت و دوستیِ همه اقشار و طوایف چیست و چرا توحید موحّد را به وادی این دوستی می‌کشاند؟». اگر می‌پرسیم که چگونه یک فرمانده نظامی میدانی -که حتماً به‌فرمانش خون‌های بسیاری از دشمنان ریخته شده‌است- این قدر لطیف و اهل ظرافت بود؟، در واقع مشغول پرسیدن از مختصات راه توحید و اطوار زیست یک موحّدیم: «چگونه است که موحّد هم لطیف است و هم خشن؛ لطیف در دوستی و خشن در دشمنیِ بر سر دوستی؟». این‌ها سؤالاتی است که ما درباره شهید حاج قاسم سلیمانی می‌پرسیم. جواب این سوالات در خود توحید است. پس نقطه عزیمت ما و نقطه نهایت ما در پی‌جویی این پرسش‌ها توحید است. این راه را با کسانی که آشنای توحیدند می‌توان طی نمود؛ پس باید این سوالات را به سالکان و آشنایان این راه عرضه کرد. مسیری که در کتاب پیش رو طی شده‌است.

***

استاد محمدتقی فیاض‌بخش در تاریخ 14 دی‌ماه 1401، در آیین گرامیداشت مقام شهید و رونمایی از کتاب «شهید؛ رهیافتی به راز و رمز مقام شهادت»، که به‌مناسبت سومین سالگرد شهادت سردار سلیمانی برگزار شد، به ایراد سخنرانی پرداختند. شاکله بیانات استاد در این مراسم نزدیک به ساختار و سیر مطالب کتاب شهید بود؛ ولی با بیانی عمومی‌تر و همه‌فهم‌تر. در همان ایام، تحریریه رسانه تصویری سیمافکر، به سفارش بنیاد مکتب حاج قاسم و در همکاری با مؤسسه جلوه نور علوی، گفت‌وگویی با استاد فیاض‌بخش ترتیب داد. این گفت‌وگو چندی بعد به‌صورت تصویری با عنوان «بر مدار دوستی» منتشر گردید^[3].

در هر دوی این بیانات، شاهد تفسیری توحیدی از مقام شهادت -در وهلۀ اول- و نیز تفسیری توحیدی از سیرۀ رفتاری و عملی شهید سلیمانی بودیم. آنچه پیش روی شما است، ویراسته متن کامل این دو مجلس است.

میان این دو متن هم‌پوشانی‌های فراوانی درکار است؛ اما به دو جهت به سراغ ادغام متن‌ها نرفتیم:

اولاً، متن سخنرانی -خصوصاً از نیمه به بعد- نظر به دستورات عملی مکتب تربیتی مرحوم علامه طباطبایی{رحمة الله علیه}، سیری توحیدی دارد، و استاد در آن بیشتر عزم استفاده عملی و سلوکی از سیرۀ شهید سلیمانی را داشته‌اند؛ این خصلت اختصاصی متن اول است که می‌باید مستقلاً حفظ می‌شد.

ثانیاً، متن دوم یک گفت‌وگو است؛ سوالات و سیر بحث -ولو که در محتوا قرابت‌هایی با متن اول دارد- نقطۀ عزیمتشان متفاوت است. از همین رو حتی محتوایی که عیناً در سخنرانی اول آمده است، در بافت گفت‌وگوی دوم معنایی تازه‌ یافته است که به خواننده اجازه استفاده‌ای دیگر را می‌دهد. بنابراین لازم بود گفت‌وگوی دوم مستقلاً حفظ شود.

در پایان لازم است از آقایان سیدمحمدصادق کشفی و سیدعلی کشفی و سیدباقر نبوی بخاطر زحماتشان در برگزاری مصاحبه تشکر به‌عمل آوریم. همین‌طور از آقایان حمیدرضا میررکنی بنادکی و مهدی کازرانی و خانم فاطمه رومنا به‌خاطر زحمتی که در تنظیم و تدقیق مطاوی این دو گفتار بر خود هموار ساختند قدردانی کنیم. این مختصر، تلاشی است برای بسط و تعمیق معرفت عمومی نسبت به مقام شهید و شهادت. امید است به‌قدر خود در تعمیق و ترویج معارف بلند انقلاب عظیم اسلامی‌مان راهگشا باشد و مورد قبول روح بلند امام امت {رحمة الله علیه} و مربی ربانی، علامۀ طباطبایی {رحمة الله علیه} و نیز مورد توجه ارواح طیبۀ شهدای امت اسلام، خصوصاً شهید حاج قاسم سلیمانی قرار گیرد؛ شاید به دعا و توجه ایشان مورد دستگیری مقام شفاعت کبرای حضرت صاحب‌‌الامر؟عج؟ قرار گیریم.

از جرعۀ تو خاک زمین درّ و لعل یافت

بیچاره ما که پیش تو از خاک کمتریم

حافظ چو ره به کنگرۀ کاخ وصل نیست

با خاک آستانۀ این در به‌سر بریم

مؤسسۀ جلوۀ نور علوی

دیماه 1402