<فیهِ رِجالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرین‏>^[1]

«در آن (مسجد) مردانی هستند که خواهان پاکی‌اند و خداوند پاکی‌خواهان را دوست دارد‌.»

بندۀ حضرت حق در همه‌حال و در همه‌جا پیوسته در بند مولاست تا حریم کوی یار را نقض نکند. او در همه امورش متوجه است که اوامر مولا را اتیان کرده و از نواهی او اجتناب کند و در یک کلام، ادب محضر ربوبی را رعایت نماید.

دائم همه‌جا با همه‌کس در همه‌کار

می‌دار نهفته چشم دل جانب یار^[2]

ابتدایی‌ترین ادب، رعایت پاکی و طهارت و آداب آن در محضر مولاست. به تعبیری، اولین گام و دستور رعایت ادب محضر ربوبی بعد از توبه، رعایت طهارت ظاهری است.

طهارت بسیار مورد تأکید شرع مقدس است و در حقیقت، شرط صحت همه نمازها، اخذ طهارت و پاکی از نجاسات است و نبودش موجب بطلان و بی‌اثری عمل خواهد بود: «لا صَلاةَ اِلاّ بِطَهورٍ»^[3].

به تعبیر قرآن کریم، طهارت ظاهری به دو شکل طهارتِ مائیه (وضو و غسل) و ترابیه (تیمم) می‌با‌شد: <یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَى الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضى‏... فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَیَمَّمُوا صَعیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدیکُمْ مِنْهُ ما یُریدُ اللَّهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لکِنْ یُریدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُون‏‏>^[4]؛ با توجه به آیه شریفه، این نکته مورد توجه است که خداوند متعال فلسفه جعل تیمم را نه برای حرج و سختی امت بلکه برای پاکی و طهارت انسان‌ها و نیل به مقام شاکرین بیان می‌فرماید؛ حال آنکه در ظاهر، تیمم با خاک نباید پاک‌کننده‌تر از پاکی و طهارت با آب باشد. این نکته حاکی از باطن‌داشتن احکام ظاهری و مراتب باطنی طهارت است. پس طهارت متوقف در پاکی ظاهر نیست و مراتب باطنی انسان نیز دارای طهارت خاص خود هستند.

مراتب طهارت

مراتب طهارت را به طور خلاصه می‌توان چنین بیان نمود:

طهارت از نجاسات ظاهری؛

طهارت از گناهان؛

طهارت از آثار گناهان و اخلاق ذمیمه؛

طهارت نسبت به توجه به اغیار.

امام‌خمینی{رحمة الله علیه} در این خصوص می‌فرماید: «بر سالک إلى اللّه لازم است که در اوّل امر رفع موانع و قذارات کند تا اتّصاف به طهارت و حصول طهور که از عالم نور است براى او میسور شود؛ و تا تطهیر جمیع قذارات ظاهریّه و باطنیّه و علنیّه و سرّیّه نشود، سالک را حظّى از محضر و حضور نخواهد بود».^[5]

به تعبیر لطیفِ جناب شبستری{رحمة الله علیه}:

موانع تا نگردانى ز خود دور

درون خانه دل نایدت نور

موانع چون در این عالم چهار است

طهارت کردن از وى هم چهار است‏

نخستین پاکى از احداث و انجاس

دوم از معصیت و ز شرّ وسواس‏

سیّم پاکى ز اخلاق ذمیمه است

که با وى آدمى همچون بهیمه است

چهارم پاکى سرّ است از غیر

که اینجا منتهى مى‏گرددش سیر

هر آن کو کرد حاصل این طهارات

شود بى‏شک سزاوار مناجات‏^[6]

در حقیقت، انسان باید در این مراتب سیر کند و گام به گام پیش رود تا به سرمنزل مقصود که همان تمکن در مرتبۀ اعلای معرفت به توحید است، برسد؛ به این بیان که دوام طهارت ظاهری پله‌ای است برای رسیدن به مراتب عالی طهارت؛ یعنی رسیدن از ظاهر طهارت به باطن و حقیقت آن.

دلیل اینکه طهارت در نصوص دینی مورد اهتمام زیاد قرار گرفته، این است که انسان طاهر به حیات حقیقی دست می‌یابد: <وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْ‏ءٍ حَیٍّ>^[7]؛ و علاوه بر پاکی از قذارات و نجاسات ظاهری، از ارجاس و انجاس باطنی نیز پاک می‌شود و به تعبیری، به حیات طیبه می‌رسد:

<مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثى‏ وَ هُوَ مُؤْمِن‏ فَلَنُحْیِیَنَّه حَیاةً طَیِّبَةً>^[8].

مداومت بر طهارت

نکته مهم این است که رسیدن به باطن و مراتب عالی طهارت حقیقی ، متوقف بر استمرار و مراقبت بر طهارت ظاهری است؛ بدین جهت علمای اخلاق دستور به دوام طهارت می‌دادند؛ به این معنا که سالک نباید لحظه‌ای بی‌طهارت بماند و هرطور که شده، یکی از طهارات را برای خود ایجاد نماید. اگر دسترسی به آب داشت، وضو بگیرد و در مواردی که امکان دسترسی به طهارت مائیه نبود، از طهارت ترابیه بهره گیرد و با خاک تیمم نماید؛ زیرا یکی از امور مورد سؤال در قیامت، طهارت است: «قالَ رَسولُ الله{صلوات الله علیه}: أوَّلُ ما یُحاسَبُ بهِ العَبدُ طَهُورُه»^[9].

بی‌جهت نیست که مرحوم آیت‌الله سیدعلی آقای قاضی طباطبایی؟رضو؟ گفته است: بیست‌سال تمام است که وضو دارم و بی‌وضو نبوده‌ام إلّا حین تجدید وضو و نخوابیدم مگر با طهارت.^[10]

در همین راستا، اهل‌بیت؟عهم؟ توصیه فرموده‌اند که انسان با طهارت به بستر برود و اگر احیانا در طول شب از خواب بیدار شد، طهارتش را تجدید نماید؛ بدین صورت که از همان گرد و غباری که روی ملحفه‌اش وجود دارد، استفاده نموده و تیمم کند؛ سپس به خواب رود.^[11] همچنین اگر دچار حدث اکبر (جنابت) گردید، در صورت امکان سریعا غسل کند؛ اگر شرایط برایش فراهم نبود، وضو بگیرد و بدون طهارت نماند تا اینکه غسل نماید.^[12]

این ملاک در زیارات اعتاب مقدسه نیز حاکم است. بدین بیان که وقتی انسان به مشاهد مشرفه می‌رود، مستحب است غسل زیارت کند؛ ولی اگر این امکان برایش فراهم نبود، تیمم بدل از غسل نماید و سپس به بارگاه مقدس حضرات معصومین؟عهم؟ وارد شود تا بهره‌مندی او چندین برابر گردد.

این اهتمام به کسب طهارت برای ورود به مشاهد مشرفه و یا غسل‌های مستحبی واردشده در برخی از ایام سال، نشان از اهمیت و جایگاه نزاهت بیشتر انسان دارد و این نزاهت، عاملی برای کسب فیوضات خاص الهی است.

اثر طهارت

طهارت دارای آثار بسیاری است که در این مقال نمی‌گنجد اما می‌توان مهمترین اثر آن را توبه از گناهان و زدودن زشتی‌ها برشمرد. به تعبیر روایت، وضو همان حسنه‌ای است که عامل از بین رفتن سیئات است.

«عَنْ أَبِی عُثْمَانَ قَالَ: کُنْتُ مَعَ سَلْمَانَ تَحْتَ شَجَرَةٍ فَأَخَذَ غُصْناً یَابِساً مِنْهَا فَهَزَّهُ حَتَّى تَحَاتَّتْ وَرَقُهُ؛ ثُمَّ قَالَ: أَ لَا تَسْأَلُنِی لِمَ أَفْعَلُ هَذَا؟ قُلْتُ: وَ لِمَ تَفْعَلُهُ؟ قَالَ: هَکَذَا فَعَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ{صلوات الله علیه} وَ أَنَا مَعَهُ تَحْتَ شَجَرَةٍ فَأَخَذَ مِنْهُ غُصْناً یَابِساً فَهَزَّهُ حَتَّى تَحَاتَّتْ وَرَقُهُ؛ ثُمَّ قَالَ: أَ لَا تَسْأَلُنِی یَا سَلْمَانُ لِمَ أَفْعَلُ هَذَا؟ قُلْتُ: وَ لِمَ فَعَلْتَهُ؟ قَالَ: إِنَّ الْمُسْلِمَ إِذَا تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ صَلَّى الصَّلَاةَ الْخَمْسَ تَحَاتَّتْ خَطَایَاهُ کَمَا تَحَاتَّتْ هَذِهِ الْوَرَقُ ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآیَةَ <وَ أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَیِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئات>^[13]‏.»^[14]

شخصی نقل می‌کند که با سلمان{رحمة الله علیه} زیر درختی نشسته بودیم. شاخه خشکی را برگرفت و برگ‌های آن را تکاند و گفت: به نظرت چرا این کار را انجام دادم؟ پرسیدم: دلیل این کار چه بود؟ پاسخ داد: روزی با رسول خدا{صلوات الله علیه} زیر درختی نشسته بودیم که ایشان نیز همین کار مرا انجام داد. وقتی من علت این کار را پرسیدم، فرمود: همانا وقتی مسلمان وضوی نیکو می‌گیرد و سپس نمازهای پنج‌گانه یومیه را می‌خواند، گناهانش مانند ریزش برگ‌های درخت فرو می‌ریزد. سپس حضرت این آیه را تلاوت فرمود: و نماز را در دو طرفِ روز و ساعات نخستینِ شب بخوان! که یقیناً نیکی‌ها، بدی‌ها را از بین می‌برد.

گزارش محتوا

این مجلد شامل یک اربعین درباره «دوام طهارت» است که محتوای آن با این محورها سامان یافته است:

چرایی طهارت: شش‌روز؛

جایگاه طهارت: هشت‌روز؛

آثار طهارت: شش‌روز؛

مراتب طهارت: یازده‌روز؛

دوام طهارت: نه‌روز.