بسم‌الله الرحمن الرحیم. در ارتباط با مرحوم حاج شیخ علی‌آقای سعادت‌پرور، این مرد شریف و بزرگوار، سخنانی دارم که در دو مرحله عرض می‌‌کنم.

علم ولایی و خصال اولیای الهی

چنان‌که می‌دانیم دو گونه علم وجود دارد؛ علوم تحصیلی که با سعی و کوشش و فعالیت و حضور در کلاس و تلاش فکری به ‌دست می‌آید و انسان‌ها با تحصیل این دانش‌ها، عالِم به علوم جهان می‌شوند؛ از این ‌رو عموم مردم در حوزه‌ها و دانشگاه‌ها مشغول تحصیل و بحث در علوم اسلامی و غیراسلامی؛ طبیعی، تجربی، ریاضی، فلسفی و... هستند؛ این نوع علوم، تحصیلی است و برای کسب آنها شرط نیست که حتماً طاهر، با وضو و مسلمان باشید؛ چنان‌که امروزه مردم دنیا این علوم را تحصیل می‌کنند و چه ‌بسا اهل طهارت و پاکی و حتی مسلمان نباشند؛ مانند بعضی از دانشمندان بزرگ که در حیطه تخصصی خود کتاب‌هایی را می‌نویسند و در اختیار مردم می‌گذارند.

قسمِ دوم علوم، باطنی یا موهبتی نام دارد؛ به‌طوری‌که فرد در یک اوج معنوی قرار می‌گیرد، با خدا ارتباط پیدا می‌کند و انکشافاتی برای او حاصل می‌شود که به علوم خاص الهی نائل می‌گردد.

علوم تحصیلی یا به تعبیری علوم دنیایی، به کمک مغز و اندیشیدن به‌دست می‌آید و اسلام هم به این علوم توجه دارد. قرآن مجید از علم تمجید و به تفکر و به‌کارگیری مغز بسیار تأکید کرده است. ولی علوم موهبتی، مربوط به قلب است و هرچه قلب پاک‌تر باشد و توجه به مسائل روحی و معنوی و قلبی بیشتر شود، خدای متعال به انسان موهبتی عطا می‌کند و دارای علوم خاص می‌شود.

بنابراین در احادیث آمده است: «لَیْسَ الْعِلْمُ بِالتَّعَلُّمِ إِنَّمَا هُوَ نُورٌ یَقَعُ فِی قَلْبِ مَنْ یُرِیدُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى أَنْ یَهْدِیَه‏»^[1] (علم به فراگرفتن نیست؛ بلکه آن نوری است که خدای متعال در دل هرکسی بخواهد هدایتش کند، قرار می‌دهد). در حدیث مشهور و مفصل عنوان بصری نیز آمده است که می‌گوید: در ٩۴ سالگی با کسانی چون انس‌بن‌مالک ارتباط داشتم، ولی یک‌دفعه به‌ ذهنم رسید که خدمت امام صادق{علیه السلام} بروم. خدمت حضرت رسیدم و گفتم: «یابن رسول‌الله، آمده‌ام از شما علم بیاموزم». حضرت فرمودند: «علم به تعلم نیست، بلکه نوری است که اگر خدا بخواهد، کسی را که دوست دارد، در قلب او قرار می‌دهد». البته در این حدیث، شرایط اعطای علم معنوی و موهبتی، مقداری بیان شده است.^[2]

دکتر هانری کُربَن در مصاحبه‌ای، مطالبی را از علامه طباطبایی رضوان‌الله‌تعالی‌علیه می‌پرسد که در کتاب شیعه^[3] آمده است. در این کتاب -البته علامه در کتاب‌های‌شان، به‌ویژه در تفسیر المیزان بارها این مطلب را بیان کرده‌اند- ایشان درباره ولایت می‌فرمایند: «ولایت، یک معنویت و اطلاعات معنوی است. ظهور حقیقت در دل فرد باعث می‌شود که به اوضاع کاملاً مسلط شود و بر امور ولایت داشته باشد که آن هم تحصیلی نیست». تا اینکه می‌رسند به بحث ولایت از نظر اکتساب و اتباع^[4] و می‌فرمایند:

ولایت امام، ‌چنان‌که گفته شد، موهوبی بوده و بی‌اینکه تدریجاً از راه سعی و کوشش تحصیل شود، تنها به‌واسطه لیاقت ذاتی و استعداد فطری و به‌عبارت دیگر، از راه اختصاص الهی و اختیار ربانی به‌دست آمده و تلاش انسانی در آن تأثیری ندارد.^[5]

ما شیعیان به امامت امام علی و یازده فرزندشان؟عهم؟ معتقدیم. علوم و ولایتی که ائمه؟عهم؟ دارند، اکتسابی نیست؛ یعنی بدون اینکه اختیار داشته باشند، این علوم به اختیار خدای متعال در اختیارشان قرار گرفته است، نه اینکه تدریجی تحصیل کنند. سپس می‌فرمایند:

ولی درعین‌حال مرتبه‌ای از ولایت، یعنی انکشاف این واقعیت باطنی برای افراد دیگر غیر از امام نیز ممکن است و می‌توان بعضی از مراتب ولایت الهیه را با تلاش و کوشش به ‌دست آورد.

یعنی ائمه؟عهم؟ و ذات آنها لیاقت خاصی داشتند که خداوند متعال به آنان عنایت کرد و بر عالَم و دل‌ها ولایت پیدا کردند و از باطن عالَم آگاه شدند. ولی مراتبی از این ولایت را می‌توان با سعی و کوشش هم به‌دست آورد؛ ولی منظور، سعی و کوششِ عبادی است؛ یعنی عبادت و بندگی‌کردن، نه سعی و کوشش تحصیلی. سپس ایشان می‌فرمایند:

بسیاری از ما، جمعی از مردان خدا را یا از راه تاریخ یا از راه مشاهده سراغ داریم که حق -سبحانه- پرده غفلت را از پیش چشمشان برداشته و به ‌واسطه یک جذبه باطنی، پر و بال توحید باز کرده و در آسمان حقایق به پرواز درآمده‌اند، یا توفیق خدایی پیدا کرده و به ‌واسطه تطهیر باطن و تهذیب نفس خود، از این جهان دل کنده و راهی به عالَم بالا باز کرده‌اند.

یعنی کسانی که به مقام ولایت می‌رسند، گاهی با جذبه‌ای از سوی خدا، به این مقام می‌رسند و خدا این مقام را به آنها عنایت می‌کند. چنان‌که گفته می‌شود سالکان الی‌الله دو گونه‌اند: مجذوبِ سالک و سالکِ مجذوب. مجذوبِ سالک کسی است که در اثر پاکیِ ذاتش که از پدر و مادر دارد، خدای متعال به او عنایتی می‌کند و پرده‌ها از برابر دیدگانش برداشته می‌شود و به مقامات والایی می‌رسد؛ ولی سالک مجذوب، کسی است که در اثر فعالیت و کوشش در عبودیت و بندگی خدا، این راه برای او باز می‌شود. آنگاه می‌فرمایند:

البته این‌ها تا اندازه‌ای مسموعاتی است که پایه بحث‌ها و نتایج علمی را نمی‌توان روی آنها استوار کرد و به آنها استدلال نمود^[6].

این‌ها به‌اصطلاح مسائلی باطنی و ذوقی است که دلیل خاصی برایشان نداریم؛ ولی می‌توان اصل این مطالب را به‌خوبی از روایات اهل‌بیت؟عهم؟ به‌دست آورد؛ چنان‌که در حدیثی آمده که خدا را با بحث و علم ظاهری نمی‌توان یافت، بلکه از راه معرفت نفس می‌توان پیدا کرد.

علامه طباطبایی در آن کتاب بحث‌های مفصلی دارند تا اینکه می‌فرمایند: احادیث معرفت‌النفس، مانند «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ»^[7] نشان می‌دهد که انسان با علم معنوی و باطنی و از راه مجاهده نفس و معرفت نفس به‌جایی می‌رسد که خودش را فراموش ‌می‌کند و فقط خدا را ‌می‌بیند. وقتی خود را فراموش کند و نفس را بشناسد، با همان نفی وجودش به خدا می‌رسد. در این زمینه حدود سی حدیث وجود دارد؛ از جمله این حدیث: «مَعْرِفَةُ النَّفْسِ أَنْفَعُ الْمَعَارِفِ‏»^[8] (شناخت نفس، سودمندترینِ معرفت‌هاست) یا این حدیث: «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ تَجَرَّد»^[9] (کسی که نفس خود را شناخت، به تجرد خواهد رسید)؛ یعنی نفس او از مادیات مجرد می‌شود. همچنین دراین‌باره فرموده‌اند: «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدِ انْتَهَى إِلَى غَایَةِ کُلِّ مَعْرِفَةٍ وَ عِلْم‏»^[10] (اگر کسی خود را بشناسد، معرفت او به بالاترین معرفت و علم می‌رسد). بنابراین هرکس نفس خود را بشناسد، به آخرین درجه یا به هدف آخرینِ هر علم و معرفت رسیده است.

همچنین از امام علی؟عهما؟ نقل شده است که می‌فرمایند کسانی که خدا را عبادت می‌کنند، سه نوع هستند: «إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَغْبَةً فَتِلْکَ عِبَادَةُ التُّجَّارِ»، گروهی خدا را عبادت می‌کنند تا به بهشت برسند و نفع ببرند که این عبادت تجار است و البته باطل نیست؛ «وَإِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَهْبَةً فَتِلْکَ عِبَادَةُ الْعَبِیدِ» عده‌ای هم از ترس جهنم، خدا را عبادت می‌کنند که این عبادت بردگان است؛ «وَإِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ شُکْراً فَتِلْکَ عِبَادَةُ الاَْحْرَارِ»^[11] و یا دارد در حدیثی مشابه که فرمود: «لکنّی أعبُدُهُ حُبّا لَهُ عَزَّ و جلَّ فتِلکَ عِبادَةُ الکِرامِ»^[12] عده‌ای هم از روی محبت به خدا و برای شکر او، او را عبادت می‌کنند، این عبادت کرام و آزادگان است. این راه سوم یکی از راه‌های کسب علوم معنوی و باطنی است. اگر کسی از راه این محبت، خدا را به‌دست بیاورد، می‌تواند به آن علوم باطنی برسد.

سپس ایشان استشهادی به حدیث معروف معراج^[13] می‌کنند و می‌فرمایند:

به ‌هر‌حال تنها راهِ محبت و مهر است که نفس مُحِبّ را به‌واسطه انجذابی که به‌سوی محبوب پیدا می‌کند، مجذوب وی نموده و همه ‌چیز حتی خودش را از لوح دلش محو می‌کند و شعور و ادراکش را تنها و تنها به محبوب اختصاص می‌دهد.

از اینجا روشن می‌شود که معرفت حق -سبحانه- جز از راه «حب» صورت نمی‌گیرد؛ زیرا چنان‌که گذشت، معرفت حقیقی راهی جز نسیان ماسوا ندارد^[14].

محبتی حقیقی است که محبت به زندگی، محبت به دنیا، محبت به اولاد و… در آن نباشد، حتی به خودش هم محبت نداشته باشد^[15]؛ به اولادش هم محبتی که او را از محبت خدا باز دارد، نداشته باشد؛ هرچه هست، محبت خداست. نه دنیا او را فریب می‌دهد، نه اولاد و نه مقام. فقط مجذوب محبت خداست؛ محبتی که او را به‌سوی خدا می‌کشد و راه‌های علم خدایی نیز به روی او باز می‌شود. سپس ایشان همین مطلب را با حدیثی از احادیث معراج نقل می‌کنند. خدای متعال حضرت پیامبر اسلام{صلوات الله علیه} را که به معراج می‌برد، آنجا با پیامبر گفتگوهای بسیار مفصلی درباره مسائل عرفانی و معنوی دارد. به همین مناسبت عرض کنم که اگر بخواهم درباره این شخصیت بزرگوار، مرحوم آیت‌الله پهلوانی بگویم که از نظر معنا و باطن در چه حالی بودند، به ‌باور بنده آن بزرگوار یکی از مصادیقِ خوبِ حدیث معراج بودند. خداوند خطاب به پیامبر می‌فرماید:

«یا احمد، آیا می‌دانی کدام عیش گواراتر و کدام زندگی ماندگارتر است؟» عرض کرد: «خدایا! نه!» خداوند فرمود: عیشی گواراست که صاحب آن از یاد من سست نمی‌شود و نعمت مرا فراموش نمی‌کند و حق مرا جاهل نمی‌شود، خشنودی مرا شب و روز پیوسته جستجو می‌کند. و زندگیِ جاوید آن است که صاحب آن برای خودش کار کند تا دنیا پیش او خوار (یعنی آن‌قدر فعالیت و مجاهده کند تا دنیا در چشم او کوچک شود) و آخرت پیش او بزرگ شود و خواسته مرا بر خواسته خودش مقدم دارد و خشنودی مرا بجوید و حق بزرگی مرا بزرگ شمارد و آنچه من با او انجام می‌دهم، یاد کند (یعنی نعمت‌هایی را که به او داده‌ام یاد کند) و شب و روز در هر معصیت و گناهی مراقب امر من باشد و دل خود را از هرچه دوست ندارم، پاک کند و شیطان و وسوسه‌های او را دشمن بداند و برای ابلیس تسلط و راهی به دل خود قرار ندهد (یعنی بر شیطان مسلط شود^[16])، وقتی این کار را کرد، در دل او محبتی از خودم می‌نشانم و دل او را مخصوص خودم قرار می‌دهم و فراغت و اشتغال و همّ و سخن او را به نعمتی که به اهل محبت از خلق خودم داده‌ام، مربوط می‌سازم.

کسی که این‌چنین باشد، سرانجام من محبت خود را در دل او قرار می‌دهم و چشم و گوشِ دل او را باز می‌کنم تا با دل خود بشنود و با دل خود به جلال و عظمت من نگاه کند و دنیا را برای او تنگ می‌کنم و آنچه لذت در دنیاست، برای او مبغوض می‌گردانم. او را از دنیا و آنچه در آن است برحذر می‌دارم؛ چنان‌که شبان گوسفند خود را از چراگاه خطرناک برحذر می‌دارد. وقتی این‌طور شد، دیگر از دنیا و اهل دنیا فرار می‌کند و از سرای فانی به سرای باقی و از خانه شیطان به خانه رحمان منتقل می‌شود.

اینها صفات اولیاء‌الله و محبوب خدا است که مرحوم آیت‌الله پهلوانی مصداق آن است. در ادامه حدیث معراج آمده است:

یا احمد! چنین کسی را با هیبت و عظمت زینت می‌دهم. این است عشق گوارا و زندگی جاوید و این مقام اهل رضاست.

پس هرکس به رضای من عمل کند، سه خصلت را برای او لازم قرار می‌دهم و به وی نشان می‌دهم: شکری که آلوده به جهل نباشد؛ یادی از خود که آلوده به فراموشی نباشد؛ محبتی که محبت کسی را بر محبت من، مقدم ندارد؛ در نتیجه وقتی که مرا دوست داشت، او را دوست می‌دارم و چشم دل او را به‌سوی جلال خود باز می‌کنم و خاصّه خلق خود را از وی نمی‌پوشانم و در تاریکی شب و روشنی روز آهسته با وی سخن می‌گویم تا مکالمت و مجالست او با مردم قطع شود و سخن خود و سخن ملائکه خود را به او می‌شنوانم و رازی را که بر خلق خود پوشانیده‌ام، به وی می‌شناسانم و به وی لباس حیا می‌پوشانم که همه مردم از وی حیا کنند و آمرزیده روی زمین راه می‌رود.^[17]

استاد سعادت‌پرور؛ مصداق بارز حدیث معراج

این خلاصه‌ای از حدیث شریف معراج بود که مرحوم علامه طباطبایی درباره اولیاءالله و کسانی بیان کرده‌اند که راه عالَم دیگر به دل آنها باز شده است. من در حدی که مرحوم آیت‌الله پهلوانی را می‌شناسم، ایشان را یکی از مصادیق این حدیث می‌دانم؛ چون واقعاً در بندگی خدا جدّی بودند و اُشهِدُبالله همیشه رضای خدا را مدنظر داشتند. توجّهی به دنیا نداشتند و درواقع از دنیا فرار می‌کردند. از آن روزی که ایشان را شناختم بینی و بین‌الله، هیچ‌گاه اواخر شب خواب نبودند، حتی اواخر عمرشان هم با وجود بیماری و ناراحتی، بیداری ایشان در اواخر شب هیچ‌‌گاه ترک نشد.

یکی از بزرگانی که در محضرشان بودیم، فرمودند: «با اینکه ایشان می‌توانستند زندگی خود را بهتر از این قرار بدهند، ولی توجهی به زندگی نکردند». با شناختی که من از ایشان و زندگیشان دارم، آجری روی آجر نگذاشتند؛ چنان‌که در روایتی درباره پیامبر اسلام{صلوات الله علیه} آمده است: «تُوُفِّیَ رَسُولُ اللَّهِ وَ مَا وَضَعَ لَبِنَةً عَلَى لَبِنَةٍ»^[18] (پیامبر{صلوات الله علیه} از دنیا رفت درحالی‌که آجری روی آجر نگذاشت)؛ یعنی توجه به عالم ماده و عالم دنیا نداشتند.

توصیف شخصیت مرحوم پدر استاد سعادت‌پرور

پدر بزرگوار ایشان، حاج عبدالله پهلوانی رضوان‌الله‌علیه حدود شش کلاس قدیم سواد داشتند و از نظر امکانات دنیایی، در درجه دوم زندگی بودند. ایشان اولین کارخانه نمک‌سایی را در میدان شوش تهران داشتند و ماهی یک مرتبه می‌آمدند فرزندان‌شان را می‌دیدند. روزی که برای امر خیرِ شیخ علی‌آقا نزد ابوی من در تبریز رسیدند^[19]، به ابوی من گفتند: «من چهار پسر دارم؛ دو پسرم کمک دنیایی من هستند و دو پسرم کمک آخرتی من»؛ منظورشان این بود که دو پسرم یعنی شیخ علی‌آقا و اخوی ایشان حسن‌آقا روحانی هستند. سپس ایشان گفتند: «من در کاروانسرایی بزرگ بودم که کارخانه ما آنجا بود. در دفتر می‌نشستم و تجار می‌آمدند و از متاعی که ما داشتیم، می‌خریدند. به فکر افتادم که علاوه ‌بر نمک، کار دیگری کنم که هم ثواب داشته باشد و هم درآمد. گفتم الآن که زمستان است، مقداری زغال و هیزم بیاورم تا در این کاروانسرا و گاراژ بزرگ مردم بخرند، استفاده کنند و گرم شوند. این کار را کردم، فروش هم رفت؛ ولی همان اندازه که از فروش زغال استفاده کردم، فروش نمکم کم شد؛ درنتیجه دیدم درآمدم مانند ماه‌های قبل است، ولی زحمتم اضافه شده». ایشان خیلی خوش‌عقیده بود و می‌خواست، چنان‌که در روایات نیز آمده است، بیان کند که طمع زیاد به دنیا نداشته باش. طمع زیاد، زحمت را زیاد می‌کند و سودی هم ندارد؛ به‌اندازه‌ای که برای انسان مقدّر است و اسلام گفته باید کار کرد. ایشان این را تجربه کرده بود و با اینکه روحانی و به‌قول ما عالِم نبود، موعظه‌هایی می‌کرد که نشان می‌داد، واقعاً به مطلب رسیده بود.

پدر ایشان خانه‌ای بزرگ (حدود چهارصد متر) در قم برای این دو بزرگوار روحانی خریده بودند. پس از فوت ایشان، خانه را قسمت کردند و با نیمی از پولش این خانه‌ای که الآن خانواده ایشان در آن سکونت دارند، خریدند^[20]. وسایل خانه نیز جز مختصر جهیزیه همسرشان، چیز دیگری نیست. این یک مطلب در مورد اینکه به دنیا بی‌توجه بود، واقعا هم بی‌توجه بود، همان‌طور که حدیث معراج بیان می‌کند.

ثبات قدم در پیروی از علامه طباطبایی

مطلب دیگر اینکه آیت‌الله سعادت‌پرور در کار خودشان ثابت‌‌قدم بودند. ایشان علامه طباطبایی را از اول استاد گرفتند و تا آخر با وجود استادان خوب دیگر در عرفان و معارف، در مقابل کسی جز ایشان تلمذ نکردند^[21]. حتی خدمت برخی بزرگان اظهار می‌فرمودند: «من به‌خاطر احترامی که برای شما قائلم، خدمت‌تان می‌آیم؛ ولی استادِ من علامه طباطبایی است». به علامه طباطبایی بسیار علاقه داشتند. علامه بعضی از کتاب‌های خطی که دستشان بود، به ایشان می‌دادند و می‌فرمودند شما این‌ها را تکمیل کنید، من نتوانستم به این‌ها برسم^[22].

علامه طباطبایی هم به ایشان علاقه داشتند. از یادم نمی‌رود که برای مسئله‌ای خدمت علامه رفتم و از ایشان سؤال کردم، سپس استشهاد هم کردم و گفتم شیخ علی‌آقا نیز این‌چنین است. ایشان فرمودند: «کدام؟ شیخ علی‌آقای خودمان را می‌گویید؟^[23]»؛ بنابراین علامه طباطبایی هم به شیخ علی‌آقا علاقه فراوانی داشتند. حتی گاهی به افرادی که می‌آمدند از خدمت علامه طباطبایی استفاده کنند، می‌فرمودند: بروید پیش شیخ علی‌آقا^[24]. دنیا برای این مرد بزرگوار بی‌اهمیت بود و در پی کسب مقامات و گرفتن مسئولیت نبود.

کتاب‌هایی هم نوشته‌اند؛ به‌خصوص شرح حافظ^[25] که برای تألیف آن، مقداری از سخنان علامه طباطبایی را تقریر کردند؛ سپس کتاب حافظ را با همان سبک به پایان رساندند.

رواج جلسات دعای کمیل و ندبه

از ویژگی‌هایشان این بود که واقعاً محبت خدا در دل‌شان بود. بدون تردید اولین کسی که خواندن دعای کمیل و دعای ندبه را در کشور رواج داد و میان طلاب و دیگران پخش شد، ایشان بودند.

دعای کمیلِ شب‌های جمعه را ایشان در مسجد حجتیه شروع می‌کردند، بعد بعضی از آقایان می‌آمدند کمک می‌کردند. به یاد دارم که شب‌ِجمعه‌ای، آقا سید صادق شمس‌الدینی (از شاگردان ایشان) تا دعای کمیل را شروع کردند، مرحوم شیخ علی‌آقا به سجده افتادند و تا آخر دعا با آن حال خوب در سجده بودند؛ آن هم دعای کمیل با آن الفاظ و حالات خاصی که مولا امیرمؤمنان{علیه السلام} به کمیل یاد داده‌اند، که در آن بندۀ خدا چه مناجات خاصی با خدا دارد. بعد که تمام شد به من فرمودند: «مدت‌ها بود آرزو داشتم دعای کمیل را در حال سجده بخوانم؛ ولی حفظ نبودم و نمی‌توانستم بخوانم تا اینکه ایشان دعا را خواندند و موفق شدم در حال سجده بخوانم».

یادم نمی‌رود در همان جلسه دعای کمیل، وقتی دعا به این عبارت رسید: «خدایا! اگر مرا به جهنم ببری، حرفی ندارم؛ ولی در میان اهل جهنم اعلام می‌کنم که من خدا را دوست داشتم.»^[26]، ایشان طاقت نیاوردند و به‌یقین بدون اختیار و با حالتی خاص ناله سر دادند؛ ولی بعد که متوجه افراد شدند، حالت شرمندگی به خود گرفتند؛ چون بسیار ساتر^[27] بودند و نمی‌خواستند کسی از حالاتشان آگاه شود.

از وقتی ایشان را می‌شناسم، ندیده‌ام هیچ لقمه حرامی بخورند یا سخنی حرام به زبان بیاورند، حتی از بعضی فضاها و شبهات هم کاملاً دوری می‌کردند. اگر کسی برای ایشان پول می‌آورد، یا نمی‌پذیرفتند یا با آن به‌نوعی به دیگران کمک می‌کردند.

حالات خوبی در دعای ندبه داشتند. مدرسه حجتیه کتابخانه‌ای در ساختمانی قدیمی داشت که ایشان روزهای جمعه جلسه‌ای آنجا تشکیل می‌دادند و شیخ محمدعلی شمس‌الدینی قمی دعای ندبه می‌خواندند و مرحوم شیخ عباس تهرانی^[28] رضوان‌الله‌تعالی‌علیه درباره امام زمان؟عج؟ صحبت می‌کردند. زمستان‌ها خودشان بیرون می‌ایستادند و عبایی هم بر تن می‌‌کردند، قدم می‌زدند و غرق در حال خودشان، از مهمان‌ها پذیرایی می‌کردند.

وقتی در جلسات نام حضرت حجت؟عج؟ می‌آمد، واکنش حاج‌آقا چگونه بود؟ می‌توانید چگونگی برخورد حاج‌آقا در این جلسات را بیان بفرمایید؟

ایشان بسیار مواظب بودند که کسی متوجه حالاتشان نشود. این‌گونه نبود که با شنیدن نام امام زمان؟عج؟ کاری کنند که دیگران توجه کنند؛ ولی در باطن، احترامات خودشان را انجام می‌دادند. آن بزرگوار خودشان می‌گفتند که هرچه دارند از ائمه اطهار؟عهم؟ دارند. آن یک اتفاق هم که در دعای کمیل افتاد بی‌اختیار بود و پس از آنکه به حال خود برگشتند، بسیار خجالت‌زده شدند.

پس از انقلاب، دعای ندبه و دعای کمیل در کشور ما بسیار رواج پیدا کرد که درواقع اصل و اساس آن به برکت این شخص بزرگوار بود. البته این را هم بگویم که ایشان در‌ عین ‌حالی که حالت عرفانی داشتند (حالتی که در حدیث معراج هم بیان شده بود که از مردم فرار می‌کنند) ولی با این حال با مردم ارتباط قوی داشتند و از طرفی وقتی می‌دیدند ارتباطات، ایشان را از خدا غافل می‌کند، مواظب خودشان بودند.

استاد سعادت‌پرور و انقلاب اسلامی

با انقلاب بسیار عجین و از مسائل آن کاملاً آگاه بودند و به امام خمینی رضوان‌الله‌تعالی‌علیه علاقه فراوانی داشتند؛ چنان‌که در کتاب جمال آفتاب^[29] هم برای علامه طباطبایی احترام قائل شده‌اند و هم برای امام؛ علاقه و تعظیم خاصی به امام داشتند و خدمت ایشان هم می‌رسیدند. ایشان در ارتباط با حالات انقلابی، آسیب‌هایی‌ هم دیده‌اند. در قضیه فیضیه که طلبه‌ها را کتک زدند، شیخ علی‌آقا را هم زده بودند؛ به‌طوری‌ که عمامه از سرشان و عبا از دوش‌شان افتاده بود و با آن حال‌شان پابرهنه به منزل می‌آیند و در می‌زنند. همسرشان (همشیره بنده) در را باز می‌کنند و چون ایشان را با آن وضع می‌بینند، فریاد می‌زنند و متأسفانه فرزندشان سقط می‌شود.

شیخ علی‌آقا به حضرت زهرا؟سها؟ بسیار علاقه داشتند و همیشه از سقط جنین حضرت متأثر بودند، به‌ همین سبب خدا ایشان را محروم نکرد و در قضیه انقلاب این مسئله برای همسر ایشان هم پیش آمد؛ همچنین در قضیه انقلاب برای یکی دیگر از فرزندان‌شان هم مسئله دیگری پیش آمد که بنای توضیح بیشتر را ندارم؛ به‌‌ هر روی خدا ایشان را دوست داشت که مصائب زیادی برایشان پیش آمد و مورد لطف و عنایت پروردگار هم قرار گرفتند.

اهتمام به تربیت شاگردان

ایشان در ابتدا مطالبی که اکنون کتاب شده مخفیانه می‌نوشتند، بعدها رفقای ایشان متوجه شدند. برخی از کتاب‌های ایشان چاپ شده و بخشی از آنها هنوز به چاپ نرسیده است. کتابی درباره فطرت^[30] نوشتند و بسیار از آن تعریف می‌کردند. بعضی از مسائل کتاب را برای من بیان می‌کردند، بسیار جالب بود و امیدوارم خدا توفیق بدهد و آنها هم چاپ شوند. ایشان قلم خوب و شیوایی داشتند.

یکی از ویژگی‌هایشان این بود که علاقه فراوانی داشتند مسائل معنوی‌ای را که خود به آن رسیده بودند به دیگران نیز یاد بدهند. شاگردان خوبی هم داشتند؛ شاگردانی پاک از میان طلاب. بعضی از آنها هم تا حدودی در سیر و سلوک رشد کرده‌اند. خودشان برای من درباره بعضی از آنها مطالبی گفته بودند. ایشان بیشتر وقتشان را صرف تربیت طلبه‌ها می‌کردند و حرف‌شان این بود: «اگر طلبه‌ای به پاکی و خوبی تربیت شود، با هزاران نفر از افراد عادی که پیش آدم بیایند، برابر است یا از آنها مفیدتر است؛ چون اگر فردا در جامعه اسلامی با مردم با پاکی رفتار کند، حرف‌هایش اثرگذار است». بنابراین به تربیت شاگرد بسیار علاقه داشتند و مانند مرحوم سید علی‌آقای قاضی^[31] (استادِ علامه طباطبایی) وقتشان را صرف تربیت طلبه‌ها می‌کردند و این‌گونه نبودند که جایی بروند یا تبلیغی بروند.

انس دائمی با خداوند

ایشان تابستانی به تبریز تشریف آورده بودند و با ابوی بسیار انس داشتند. در جایی جلسه‌ای بود و شخصی اهل معصیت هم حضور داشت. شیخ علی‌آقا هم گناهکار بودن او را می‌دانستند و برایش ثابت شده بود؛ از این‌ رو نمی‌خواستند در جلسه با او بنشینند و می‌دانستند حرفش هم اثر ندارد.

سرانجام نیز عمر ایشان خوب به پایان رسید و به‌تعبیر امام زمان؟عج؟ که به یکی از وکلای اربعه برای تعزیت وفات پدرش، فرمودند: «عَاشَ أَبُوکَ سَعِیداً وَ مَاتَ حَمِیداً»،^[32] آیت‌الله پهلوانی هم خوب و سعید زندگی کردند و سعید هم از دنیا رفتند.

همه می‌دانند که ایشان در زندگی سخنی تملق‌آمیز به زبان نیاوردند، هرگز در این وادی‌ها نبودند، اهل‌الله بودند؛ مردی بودند که با خدا انس فراوان داشتند و اسم خدا که می‌آمد، احساس می‌کردیم بدن‌شان حالت ارتعاش پیدا می‌کند. در حدیث آمده است که حضرت ابراهیم{علیه السلام} گوسفندانی داشت و مشغول چرانیدن آنها بود که جبرئیل به‌صورت فردی عادی آمد و اسم «الله» خدا را به زبان آورد. حضرت ابراهیم تکانی خورد و به این فرد گفت: «بار دیگر اسم «الله» را بِبَر». (اینکه انسان خودش بگوید، با اینکه از دیگری بشنود، لذت دیگری دارد. گاهی انسان خودش قرآن می‌خواند و گاه دیگری قرآن می‌خواند؛ خودش که می‌خواند، یک نوع لذت می‌برد و دیگری که می‌خواند، نوعی دیگر). ابراهیم{علیه السلام} گفت: «یک‌دفعه دیگر بگو الله». جبرئیل{علیه السلام} فرمودند: «چقدر می‌دهی که بگویم؟» گفت: «یک‌سوم گوسفندانم را به تو می‌دهم». جبرئیل یک‌دفعه دیگر گفت. ابراهیم{علیه السلام} گفت: «یک‌دفعه دیگر بگو». جبرئیل{علیه السلام} چند مرتبه دیگر اسم «الله» را گفت و ابراهیم{علیه السلام} همه گوسفندان خود را به او داد. هنگام خداحافظی، جبرئیل{علیه السلام} خودش را معرفی کرد: «من از سوی خدا برای امتحان تو آمده‌ام». همان‌جا هم حضرت ابراهیم{علیه السلام} صفت خُلّت و دوستی با خدا پیدا کرد و «خلیل‌الرحمن» شد.

قرآن درباره مؤمنان می‌فرماید: <الَّذینَ إِذا ذُکِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ>^[33] (وقتی قرآن خوانده می‌شود، دل‌های آنها تکان می‌خورد). مؤمنان واقعی این‌گونه هستند. آنان نه‌تنها بی‌حال ‌و حوصله قرآن نمی‌خواندند، بلکه با طمأنیه و حالتی خاص قرآن می‌خوانند. مرحوم شیخ علی‌آقا این‌چنین بودند. آن کسی که ایمان واقعی دارد و خالص است، «عَظُمَ الْخَالِقُ فِی أَنْفُسِهِمْ فَصَغُرَ مَا دُونَهُ‏»^[34] (خدا در نظرشان بسیار جلوه‌گر و عظیم است و مخلوق نزد او کوچک). درواقع این مرد بزرگوار، طبق آنچه از زندگیشان درک کردیم و دیدیم، این‌گونه بودند.

پرهیز از معاشرت با نامحرم

از دیگر ویژگی‌های ایشان این بود که خانواده ما به خانه ایشان آمد و شد داشتند و می‌گفتند: ما که در می‌زنیم، شیخ علی‌آقا می‌آیند در را باز می‌کنند و تا می‌بینند زن هست، سرشان را زیر می‌اندازد و تند می‌روند؛ طوری که خانم‌ها تعجب می‌کردند. به‌راستی ایشان چنین حالی داشتند و از مؤانست و گفت‌وگو با زنان بسیار پرهیز می‌کردند؛ چنان‌که در حدیث هم آمده است: «چند چیز دل را قسی می‌کند که یکی از آنها محادثه و هم‌صحبتی با زنان است».^[35]

تا این اواخر خرید برای خانه را هرچه بود، خودشان انجام می‌دادند و هنگامی که ازکارافتاده شدند، یگانه پسرشان آقا ابوالفضل کارها را برعهده گرفتند که الحمدلله ایشان هم معمّم شدند. البته آیت‌الله سعادت‌پرور شاگردان باوفایی داشتند که بسیار کمک‌شان می‌کردند.

روند آشنایی با استاد سعادت‌پرور و رسیدن به محضر علامه طباطبایی{رحمة الله علیه}

چطور شد که با ایشان آشنا شدید و ارتباط برقرار کردید؟

در مدرسه طلبه بدی نبودم. از آن خوب‌ها نبودم، ولی بد هم نبودم. حدود نوزده سال داشتم و نیمه‌های شب برای نماز شب بلند می‌شدم. چون ایشان همیشه آن هنگام بیدار بودند، همه طلبه‌های اهل تهجد و نماز شب را می‌شناختند. بنده را هم دیده بودند و فکر می‌کردند جوان خوبی هستم. ایشان به هر کسی می‌رسیدند، سلام می‌کردند که این از ویژگی‌های پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله است؛ (چنان‌که در سنن‌النبی آمده است: «التقدم فی السلام». حتی روایت شده که شخصی مخفی می‌شود تا ابتدا او به پیامبر اسلام{صلوات الله علیه} سلام کند، ولی پیش از بیرون آمدنش از مخفیگاه، پیامبر سلام کردند؛ چون تقدم در سلام داشتند) حتی احوال‌پرسی هم می‌کردند. درواقع انسان‌های بامعنا، با بندگان خدا خوب هستند.

آرام‌آرام بنده هم احساس کردم که ایشان نسبت ‌به دیگران فرق می‌کنند. ایشان را می‌دیدیم که ویژگی روحی خاصی دارند؛ ازاین‌رو ما هم سعی می‌کردیم سلام کنیم. حجره بنده را پرسیدند و به حجره تشریف آوردند و بیشتر مأنوس شدیم. ارتباط‌مان طولی نکشید که به من فرمودند: «می‌خواهم شما را پیش آقایی ببرم که همشهری خودتان است». مرا آماده کرده بودند و درباره آن استاد می‌فرمودند که از شخصیت‌های بزرگ معنوی هستند و شما را که ببینند، دستور سیر ‌و سلوک می‌دهند. شبِ پیش از رفتن، خواب علامه را دیدم؛ در حالی ‌که من تبریزی بودم، نه در تبریز ایشان را دیده بودم و نه در قم. ایشان هم تازه به قم آمده بودند. به ‌هر روی، صبح خدمت ایشان در منزل کوچکی رسیدیم. علامه فرموده بودند که ما در تبریز، منزلی مخصوص مرغ‌هایمان داشتیم که از این منزل فعلی بزرگ‌تر بود. شیخ علی‌آقای پهلوانی مرا معرفی کردند و نکاتی درباره بنده فرمودند که شب‌ها فلان و فلان. علامه فرمودند که اگر این‌چنین نبود، به اینجا نمی‌رسید! ایشان دستور مراقبه، محاسبه و سجده یونسیه را دادند و فرمودند اگر حالات و اوضاعی برای شما پیش آمد، ما را در جریان بگذارید؛ سپس سفارش کردند که خیلی تستّر^[36] کنید.

الحمدلله پس از انقلاب، به‌ویژه پس از سخنان امام خمینی در باب تفسیر سوره حمد که پنج جلسه بود،^[37] بسیاری از مسائل سیر و سلوک جا افتاد. علامه طباطبایی نیز واقعاً برای این امر مایه گذاشتند و با استقامتی که داشتند، این مسائل در حوزه به‌راحتی روشن شد.

وقتی علامه وارد حوزه شدند، با اینکه می‌توانستند فقه و اصول بگویند (هرچند یک دوره هم گفته بودند)، در رابطه با یک مسئله‌ای هم به مرحوم آیت‌الله بروجردی فرمودند: «من وقتی وارد حوزه علمیه قم شدم، دیدم تمام مسائل درسی آنها خوب است، ادبیاتشان خوب است، اصول‌شان خوب است، فقه‌شان خوب است، ولکن احساس کردم اولاً در باب تفسیر خیلی کار نشده و ثانیاً درباره فلسفه و ضمناً اخلاق، لذا مشغول شدم به پرداختن به این موضوعات و الحمدلله موفق هم شدم».

مرحوم علامه طباطبایی رضوان‌الله‌تعالی‌علیه شاگردانی تربیت کردند که مستقیم‌ترین و ثابت‌قدم‌ترین و علاقه‌مندترین آنها در ارتباط با ایشان، مرحوم سعادت‌پرور بودند که علاقه زیادی به علامه داشتند و علامه نیز به ایشان لطف زیادی داشتند. فراموش نمی‌کنم که روزی در ماه مبارک رمضان، شیخ علی‌آقا که تازه ازدواج کرده بودند، خواستند به علامه افطاری بدهند؛ چون به علامه بسیار علاقه‌مند بودند. علامه فرمودند: «من منزل شما را بلد نیستم، چگونه بیایم؟» شیخ علی‌آقا به ایشان گفتند: «با فلانی بیایید». سپس به بنده گفتند که به‌دنبال علامه بروم. من نزدیک غروب، خدمت علامه طباطبایی رفتم و در زدم. ایشان تشریف آوردند و به ‌سوی صفائیه راه افتادیم. من به احترام علامه، یک قدم عقب‌تر از ایشان می‌آمدم. حالت خاصی داشتم و خدمت علامه طباطبایی حرف نمی‌زدم، حتی چیزی نمی‌پرسیدم، مگر اینکه مسئله خاصی باشد. ایشان با آن حال معنوی خاصی که داشتند، غرق در توحید و با ذکر خدا، مانند کوهی سنگین گام بر می‌داشتند و من تا خانه شیخ علی‌آقا، پشت‌سر ایشان بودم. در طول مسیر نه من چیزی عرض کردم، و نه ایشان چیزی فرمودند.

شیخ علی‌آقا که تازه ازدواج کرده بودند، پس از افطار از علامه پرسیدند: «وظیفه من در ارتباط با خانواده چیست؟» ایشان این جمله بسیار جالب را فرمودند: «سعی کنید به خانواده خود امر و نهی نکنید». این سخن تفسیر و توضیح و معنای بزرگی دارد. اگر انسان بتواند زندگی خوش و بامعنا و بامعنویتی داشته باشد، خانواده با محبت می‌شوند و زندگی با صفا و صمیمیت پیش می‌رود.

و اینکه پیش‌تر هم گفتم که روزی علامه درباره شیخ علی‌آقا به بنده فرمودند: «شیخ علی‌آقای خودمان را می‌گویی؟» که این خیلی معنا دارد. شیخ علی‌آقای خودمان!

درباره برخی مشایخ مکتب تربیتی ملاحسینقلی همدانی

علامه طباطبایی نسبت به دو نفر بسیار اظهار محبت و ارادت می‌کردند؛ یکی مرحوم حاج سید علی‌آقای قاضی رضوان‌الله‌تعالی‌علیه که وقت خود را برای تربیت شاگردان گذاشته بودند و یکی مرحوم ملاحسینقلی همدانی^[38] که علامه درباره ایشان فرمودند: «ایشان از نظر سیر باطنی اعجوبه بودند». شیخ علی‌آقا نیز عمرشان را صرف این موضوع کرده بودند. هرگز ادعایی هم نداشتند که خود را استاد معرفی کنند، ولی شاگردان‌شان به ایشان علاقه داشتند، استفاده‌ها می‌کردند و‌ به ایشان استاد می‌گفتند. اگر شاگرد تربیت کردن بد است، چرا حاج میرزا علی‌آقای قاضی عمرشان را صرف تربیت شاگرد کردند؟ چرا ملاحسینقلی همدانی این کار را کردند؟ می‌گویند ایشان سیصد شاگرد عرفانی تربیت کردند. مگر این‌ها بد است؟

حاج میرزا جوادآقای ملکی تبریزی^[39] نیز مرد بزرگی بودند و کتاب لقاءالله و کتاب المراقبات را نوشتند و این جمله را شرح دادند: «إِلَهِی هَبْ لِی کَمَالَ الِانْقِطَاعِ إِلَیْکَ وَ أَنِرْ أَبْصَارَ قُلُوبِنَا…»^[40]. سید بن طاووس در کتاب اقبال‌الاعمال می‌فرمایند: «اگر کسی در روز اول ماه رجب روزه بگیرد، این‌چنین است؛ روز دوم، این‌چنین است و روز سوم، خدا را در عرشش زیارت می‌کند^[41]». آنجا مرحوم سید بن طاووس توضیح می‌دهد که منظور از زیارت خدا، یعنی از مقربان خدا می‌شود؛ اما مرحوم حاج میرزا جوادآقا می‌فرمایند: «چرا شما ناراحت می‌شوید از اینکه بگویید زیارت خدا؟! بگذارید اسم زیارت خدا در آن باشد، چرا تحاشی می‌کنید؟ در این دعا آمده است: «حَتَّى تَخِرَقَ أَبْصَارُ الْقُلُوبِ حُجُبَ النُّورِ فَتَصِلَ إِلَى مَعْدِنِ الْعَظَمَةِ…؛ خدایا! مرا از دنیا و مافیها و نفس خودم منقطع کن تا طوری شوم که به تو برسم و روحم به تو برسد»، مگر زیارت، غیر از این است؟! خیر، واقعاً زیارت خداست^[42]».

مرحوم امام نیز درباره حاج میرزا جواد ملکی تبریزی، در وصیتی به فرزندشان احمدآقا می‌فرمایند که فرزندم از حرف کسانی که نسبت‌ به این مسائل عرفانی جاهل‌اند، ناراحت نشو، آنها نمی‌دانند، جاهل‌اند، نمی‌فهمند، گوش نده و خودت هم حداقل با این‌ها (عرفا) دشمنی نکن^[43].

درباره مقامات معنوی و ارتباطات سیر و سلوکی مرحوم شیخ علی‌آقا، همان‌طور که می‌دانید این آقایان مقام معنوی خود را فقط برای استادشان نقل می‌کنند؛ ولی از نوشته‌های ایشان و آنچه درباره تجرد نفس گفته‌ و نوشته‌اند یا در اواخر عمرشان برای من تعریف کردند، باید عرض کنم که الحمدلله مقامات بسیار خوبی را پیش بردند. البته افراد در این مرحله، مراتب بسیار مختلفی دارند.

مرحوم علامه، از نظر ارتباطات مقامات و پیشرفت مقامات، به آقای قاضی بسیار ایمان داشتند و درباره ملاحسینقلی هم می‌گفتند که ایشان اعجوبه است. ایشان می‌توانند بفهمند، ولی دیگران از اوضاع شخصیت‌های عرفانی و حالات بزرگان خبر ندارند و هیچ‌گاه سخنی درباره‌شان نمی‌گویند؛ چون سخن گفتن درباره مقامات معنوی صحیح نیست.

بنابراین ما می‌دانیم که این دو بزرگوار (مرحوم آقای قاضی و ملاحسینقلی همدانی) و خود علامه شاگردان زیادی داشتند که از همه ثابت‌‌قدم‌تر در این راه، شیخ علی‌آقا بودند و روش مرحوم آقای قاضی و مرحوم ملاحسینقلی همدانی را داشتند. آیت‌الله سعادت‌پرور به تربیت طلبه‌ها علاقه داشتند و می‌خواستند آنچه استفاده کرده‌اند، به افراد لایق برسانند.

البته ممکن است برخی شاگردان مسیر را عوض کنند و راه را ادامه ندهند. مرحوم آقای قاضی، مرحوم ملاحسینقلی همدانی و خود علامه شاگردانی داشتند که راه را عوض کردند، حتی بعضی‌ها با خود علامه طباطبایی درگیر شدند؛ ولی برخی شخصیت‌ها راه‌شان را حفظ کردند که الحمدلله شیخ علی‌آقا از این دسته بودند. عاشَ سعیداً و ماتَ سعیداً.

من درود و تحیات می‌فرستم به روح امام راحل و همه کسانی که اهل‌الله بودند؛ بزرگانی چون مرحوم حاج سیدعلی شوشتری^[44] و راهنمای ایشان ملاقلی جولا^[45] و شاگرد مبرّزشان ملاحسینقلی و شاگردان دیگرشان که هرکدام همچون شمعی فروزان در این مسیر بودند؛ به‌ویژه مرحوم آقای قاضی و علامه طباطبایی.

معرفت‌النفس؛ طریق تربیتی اساتید این مکتب

امروز کشکول را مطالعه می‌کردم و به حدیثی رسیدم که برای حسنِ‌ختام عرض می‌کنم. علامه طباطبایی در جلد ششم تفسیر المیزان، در باب معرفت نفس، حدود سی حدیث از امام علی{علیه السلام} ذکر کرده‌اند^[46]؛ ولی این حدیث را ندیده بودم؛ نه در سخنان علامه و نه جای دیگر. بسیار جالب است که شیخ علیه‌الرحمه در کشکول نقل می‌فرمایند: یکی از انبیا با خدا مناجات می‌کند: «یا رَبِّ کَیْفَ الطَّریقُ إِلَیْکَ» (چگونه من به تو برسم؟ راه رسیدن به تو چگونه است؟). خدا به او وحی فرمود: «اتْرُکْ نَفْسَکَ وَ تَعال إِلَیَّ»^[47] (خودت را فراموش کن و پیش من بیا). حافظ هم می‌گوید:

«تو خود حجاب خودی حافظ، از میان برخیز».

راه علامه طباطبایی، شیخ علی‌آقای تهرانی و دیگر شخصیت‌های عصر ما در عرفان، راه معرفت‌النفس است. به تصریح علامه طباطبایی، راه ملاحسینقلی همدانی نیز همین بود. آن‌قدر باید کار کرد تا تمیز و پاک شد. انسان باید خودش و قلبش را پاک کند.

این نکته را هم بگویم که هیچ‌کدام از علمای اهل سیر، هیچ‌‌گاه چیز جدید و تازه‌ای برای مردم نیاوردند. آنها فقط می‌خواهند که افراد پاک و آنان که به خدا رسیدن را فهمیده‌اند، کارها را بانشاط و جدی انجام دهند. نماز، همان نماز است؛ ولی نماز را به‌خوبی انجام دهند. آیت‌الله بهجت هم همین‌طور بودند.

پس از اینکه امام را تبعید کردند، مدتی در درس آیت‌الله‌العظمی بهجت شرکت می‌کردیم. در صحرا نماز می‌خواندیم. غروب پس از درسی که با ایشان داشتیم، می‌رفتیم صفائیه و نزدیک آن پل قدیمی، ایشان عبایشان را پهن می‌کردند و ما پشت‌سر ایشان نماز می‌خواندیم. اخیراً هم که خدمت ایشان مشرف شده بودم، فرمودند: «اگر کسی نمازش را درست بخواند، می‌رسد به آنجایی که باید برسد». اگر ذکری که می‌گوییم، دعایی که می‌خوانیم، نماز شب یا نماز واجبی که می‌خوانیم، با حال بخوانیم و در کل، آنچه اسلام از ما خواسته است، با نیت خالص و جدیت انجام بدهیم، موفق می‌شویم.

خدایا! تو شاهدی که آخرین کلام درباره موفقیت شیخ علی‌آقا این بود که همه کارهای اسلامی ایشان، مانند نماز و روزه و ارتباط با مردم و صحبت‌های ایشان، جدی بود؛ یعنی برای رضای تو و به نیت تو و تقرب به تو انجام می‌دادند و الحمدلله موفق هم شدند.

اگر بخواهید در یک جمله شیخ علی آقا را معرفی کنید، چه می‌فرمایید؟

مولا علی{علیه السلام} جمله‌ای درباره خودشان فرمودند که ترجمه‌اش این است: «دنیا از من بهره نبرده است».

به‌قول سعدی:

مثل برف در آفتاب تموز

اندکی مانده خواجه غره هنوز

آرام‌آرام از عمرمان می‌رود و هیچ نمی‌دانیم چه‌کار می‌کنیم. علی{علیه السلام} بیان می‌فرمایند که دنیا از عمرش هیچ بهره‌ای نبرده است. شیخ علی‌آقا نیز نسبت ‌به بشر معمولی، به‌گونه‌ای بودند که واقعاً دنیا از ایشان بهره‌ای نبرده است، اگر بهره‌ای بوده، ایشان از دنیا بهره برده‌اند؛ از نعمت‌های دنیایی مانند شب، قرآن، عبادت، معاشرت با مردم، تربیت شاگردان، از نوشتن و قلمشان بهره برده‌اند. ایشان از عمر هشتاد ساله خود، حدود بیست سال به‌دنبال تحصیل بودند و شصت سال هم در راه خدا گذاشتند. خوشا به حال کسی که واقعاً این‌چنین باشد.

آیا شما شب‌زنده‌داری‌های حاج‌آقا را هم دیده‌اید؟

اینکه صدای شب‌زنده‌داری‌هایشان را بشنوم، نه. چه پیش از ازدواج که در محضرشان بودیم و چه پس از ازدواج‌شان. ایشان در منزل اتاقی داشتند که برای عبادت آنجا می‌رفتند. اگر هم تبریز، منزل ما پیش ابوی می‌آمدند، حالاتی داشتند؛ همان‌گونه که در قم بودند. امکان نداشت آخر شب حتی اگر بیمار بودند، نماز شب‌شان ترک شود.

خاطره استاد سعادت‌پرور از ارتحال علامه طباطبایی

پس از فوت علامه طباطبایی، بلافاصله در شب اول جنازه را تشییع نکردند. معمولاً شخصیت‌ها را دیرتر به خاک می‌سپارند تا دوستان و آشنایان در تشییع‌جنازه شرکت کنند؛ همچنین جنازه را در مسجد یا خانه خودشان می‌برند (جنازه شیخ علی‌آقا را در خانه خودشان گذاشتند و شاگردان‌شان تا صبح کنارشان بیدار بودند و برخی از آنها حالاتی هم دیده بودند که نقل کردند.). علامه طباطبایی را در شبستان مسجد امام حسن عسکری{علیه السلام} گذاشته بودند که معمولاً آنجا تشییع جنازه هم می‌شود. شیخ علی‌آقا و عده‌ای از شاگردان علامه هم آنجا بودند. من به‌دلیل مشکلاتی تهران بودم و به‌سبب علاقه فراوانی که به ایشان داشتم، حالتم طوری شده بود که بچه‌هایمان این قضیه را فهمیدند. شیخ علی‌آقا کنار جنازه ایشان بودند که بوی عطر عجیبی به مشام می‌خورد؛ به‌طوری که چنین عطر خاصی به مشامشان نخورده بود. گویا شیخ علی‌آقا هم احساس می‌کنند. وقتی به ایشان^[48] می‌گویند، می‌فرمایند: «دلیلش این است که اباعبدالله‌الحسین{علیه السلام} کنار جنازه ایشان آمده‌اند»؛ چنان‌که روایت شده است که امیرمؤمنان{علیه السلام} به حارث همدانی فرمودند: «یَا حَارِ هَمْدَانَ مَنْ یَمُتْ یَرَنِی»^[49] (ای حارث همدانی هرکس از دنیا برود، ما کنار او حاضر هستیم).

اما مرحوم شیخ علی‌آقا دلیل آن را این‌گونه گفته بودند که مرحوم علامه طباطبایی، زیارت عاشورا زیاد می‌خواندند. علامه یک‌دفعه به من این دستور‌العمل را دادند که چهل روز زیارت عاشورا بخوان؛ پس از آن هم فرمودند باز تکرار کن. کسی که حضرت امام حسین{علیه السلام} را زیارت کند، ایشان هم در اول قبر به زیارت شخص می‌آیند؛ همچون حالتی که متوجه شده بودند.

فکر می‌کنم شما باید بدانید که حاج‌آقا چه ساعتی برای شب‌زنده‌داری برمی‌خاستند.

معمولاً طبق آنچه در روایات هم آمده، ثلث سوم شب که به‌ اصطلاح مستحب است نماز شب شروع شود. البته هرچه به صبح نزدیک‌تر شود، ثوابش بیشتر است؛ اما بیدار شدن برای نافله شب، ثلث سوم شب است.

ارتباط خاص استاد سعادت‌پرور با علامه طباطبایی

اگر تعبیر خاصی از علامه سراغ دارید که از شخصیت ایشان بیان کرده‌اند، در یک جمله یا پاراگراف بفرمایید.

به‌نظرم مطلبِ بسیار مهم این است که علامه به من فرمودند: «شیخ علی‌آقای خودمان را می‌گویی؟!». این تعبیرِ بسیار زیبایی است. مطلب دیگر اینکه شیخ علی‌آقا با عده‌ای از رفقا محضر علامه طباطبایی جلسه داشتند. کتاب جمال آفتاب که در آن آشیخ علی آقا غزل‌های حافظ را شرح کرده‌اند؛ دویست غزل را ایشان خوانده‌ و علامه معنا کرده‌اند، از این الهام گرفته و همه حافظ را به همان سبک معنا کرده‌اند. البته برخی می‌گفتند که چرا عکس علامه را روی کتاب گذاشته‌اند^[50]؟ مگر عکس علامه چیست؟ ایشان می‌خواهند بگویند که من این‌ها را از علامه استفاده کردم.^[51]

مطلب دیگری که به‌ نظرم می‌رسد در ارتباط خاص با علامه بود، وقتی شیخ علی‌آقا مجلس علامه می‌رسیدند، (البته من هنوز تبریز بودم) بسیار مرتب و منظم بودند و هرچه علامه می‌گفتند، یادداشت می‌کردند^[52]. همچنین یادداشت‌هایی را هم درباره «گلشن راز» شبستری از علامه داشتند. این مطالب، بهترین کتاب در عرفان و شعر شده که به‌زودی چاپ خواهد شد^[53]. وقتی شیخ علی‌آقا وارد می‌شدند، مرحوم علامه با او شوخی می‌کردند و می‌فرمودند: «شیخ علی‌آقا کیسه عرفانت را آوردی؟» این از جملاتی بود که زیاد تکرار می‌کردند.

مطلب دیگر این است که من مقداری از شیخ علی‌آقا دل‌گیر شده بودم؛ ولی خیلی ناراحت بودم که چرا باید چنین باشد. عجیب است که هرچه مبارزه می‌کردم تا این مسئله را از خودم دور کنم، نمی‌شد. حتی نذر کردم، خودم را محاجه کردم، ولی نشد. آخر دیدم چاره‌ای نیست و باید به علامه عرض کنم. اسم نبردم و گفتم: «آقایی چنین‌ و چنان است که نمی‌دانم چه شده! نمی‌دانم امتحان من است یا نه». علامه فرمودند: «خودت را تخلیه کن». گفتم: «خیلی سعی کردم در این زمینه، ولی نتوانستم». ایشان فرمودند: «این امتحان است، رفع می‌شود». علامه کانّه دیدند من صبر و حوصله ندارم؛ دستی به پشت من زدند و فرمودند: «حل می‌شود». از هم جدا شدیم و به لطف خدا حل شد و خدمت ایشان هم گفتم. ایشان واقعاً به شیخ علی‌آقا خیلی محبت داشتند.

مطلب دیگر اینکه ایشان در اواخر ضعف بدنی‌ای در خودشان می‌دیدند و به من اصرار می‌کردند: «شما بیایید قم، اینجا افرادی از دوستان و شاگردان ما هستند، شما با این‌ها جلساتی داشته باشید». دو تا از فرزندانم در قم طلبه هستند و با شیخ علی‌آقا ارتباط داشتند. ایشان به پسرم مهدی گفته بودند: «من به فلانی می‌گویم تو بیا قم به ما کمک کن، بالأخره این بچه‌ها و رفقا هستند، ایشان نمی‌آید». آقا مهدی هم به من گفت؛ ولی من به عللی نپذیرفتم.

منظور اینکه ایشان بسیار محبت و لطف داشتند و مسائل‌شان را با من در میان می‌گذاشتند. ما هم ایشان را فراموش نمی‌کنیم و امیدواریم خدا درجات عالیشان را متعالی بفرماید.

آخرین دیدار با مرحوم استاد

آخرین دیدارتان با حاج‌آقا را بیان بفرمایید.

آخرین دیدار ما، تقریباً یک هفته به ماه مبارک رمضان سال 1383 بود. می‌دانید که ایشان در آخرین ماه رمضان با افراد خداحافظی می‌کردند. ما با خانواده آمدیم قم تا از ایشان که تازه از بیمارستان مرخص شده بودند، عیادت کنیم. همه خانواده در همان اتاق بیرونی بودیم. ایشان چیزی روی پایشان کشیده بودند و با بچه‌ها احوال‌پرسی می‌کردند. شیخ علی‌آقا حالاتی داشتند که احساس می‌کردند بودن‌شان دیگر چندان طولی نمی‌کشد. به هر بهانه‌ای اسم خدا که می‌آمد، گریه می‌کردند. می‌گفتند: «پریروز دو نفر از آقایان، پس از بیست سال که آنها را ندیده بودم، همراه آقایی دیگر پیش من آمده بودند و من این اشعار (گویا اشعار فیض کاشانی^[54]) را برای آنها می‌خواندم» این را می‌گفتند و گریه می‌کردند. اشعار را که برای ما می‌خواندند، اشک همین‌طور از چشمان‌شان بر صورتشان می‌ریخت و ما هم بسیار متأثر شدیم. با اینکه نمی‌خواستند کسی گریستن ایشان را ببیند، گریه می‌کردند. اینها حالات خاص روحی ایشان بود؛ چنان‌که قرآن می‌فرماید: <إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذینَ إِذا ذُکِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ>^[55] (وقتی نام خدا پیش آنها گفته می‌شود، حالت ارتعاشی در قلب‌شان پیدا می‌شود). ایشان این‌چنین بودند.